Algoritmeregister voor transparante overheid komt op gang

Een groot aantal ministeries heeft in de maanden december en januari inzicht gegeven in de voortgang en planning voor de invulling van het Algoritmeregister. De registratie van algoritmes komt op gang maar is nog lang niet klaar. Het register, dat door overheidsinstanties gebruikte algoritmes moet bevatten, zal eind 2025 up-to-date moeten zijn. Binnenkort zal staatssecretaris Alexandra van Huffelen (Koninkrijksrelaties en Digitalisering) een algehele stand van zaken geven over het register. Dit artikel blikt daar vast op vooruit, biedt de nodige context bij het Algoritmeregister, en neemt de voortgang op de ministeries onder de loep. 

Het hoe en wat van het ‘Algoritmeregister 2025’
Overheidsinstanties maken veelvuldig gebruik van algoritmes voor dagelijkse werkzaamheden. Onder meer met de bepaling van WOZ-waardes en bij de aanvragen voor voorzieningen bij de overheid zijn algoritmes gemoeid. Door de inzet van algoritmes kan de overheid efficiënter en sneller functioneren, zo ook bij het nemen van besluiten ten aanzien van burgers. Hoewel het gebruik van algoritmes de werkdruk op de departementen kan verlichten, staat het op gespannen voet met verscheidene beginselen van behoorlijk bestuur, waaronder het gelijkheids- en zorgvuldigheidsbeginsel. Al in 2017 en 2018 oordeelde de Afdeling bestuursrechtspraak van de Raad van State, in uitspraken over respectievelijk het Programma Aanpak Stikstof en het tracébesluit Blankenburgverbinding, dat de overheid meer inzicht moet geven in de gemaakte keuzes en gebruikte gegevens bij de inzet van algoritmes. Gelijke behandeling en transparantie zijn geboden. Daar kwam bij dat in dezelfde periode het gebruik van algoritmes en big data door de Belastingdienst leidde tot structurele discriminatie en privacyschendingen, wat uitmondde in de slepende toeslagenaffaire. Om dit soort misstanden in de toekomst te voorkomen en om in te spelen op de totstandkoming van de Europese AI-verordening (AI Act, aangenomen op 9 december 2023), is de overheid eind 2022 overgegaan tot het lanceren van het algoritmeregister voor overheidsinstanties. In juli 2023 gaf staatssecretaris Alexandra van Huffelen (Koninkrijksrelaties en Digitalisering) in de verzamelbrief ‘algoritmen reguleren’ duidelijkheid over de precieze uitwerking van het zogeheten Algoritmeregister 2025.

Het Algoritmeregister bevat de door overheidsinstanties gebruikte algoritmes. Niet alleen ministeries, maar ook bijvoorbeeld gemeenten, zelfstandige bestuursorganen en de politie publiceren hun algoritmes in het register. Van ieder algoritme is aangegeven welke overheidsinstantie het gebruikt en is een korte omschrijving gegeven over de werking en toepassing ervan. In lijn met de AI Act wordt bij de algoritmes aangegeven of er gebruik wordt gemaakt van artificial intelligence (kunstmatige intelligentie) en worden de algoritmes geclassificeerd naar de mate waarin deze een risico vormen in relatie tot de bescherming van gegevens van burgers. Algoritmes die gebruikt worden in het domein van bijvoorbeeld de politie en hulpdiensten, migratie en grensbewaking en de rechtsketen krijgen zo het label “hoog risico AI-systemen.” De verantwoordelijkheid voor registratie ligt bij de overheidsinstanties – de gebruikers – van het algoritme, niet de aanbieder.

Een screenshot van het Algoritmeregister

Hoe staan de ministeries ervoor?
Zoals gezegd streeft de overheid ernaar om eind 2025 een volledig ingevuld register te hebben. Op het moment van schrijven zijn er reeds 289 algoritmes geregistreerd. Hoever de overheden precies gevorderd zijn in het registreren van hun algoritmes is lastig te zeggen, het is namelijk onbekend van hoeveel algoritmes alle overheden samen gebruikmaken. De meest recente updates van de ministeries geven wel enig inzicht in de voortgang van de ministeries. Alle ministeries hebben verslag gedaan van de voortgang en de planning voor hun aandeel in de invullen van het algoritmeregister. Zo op het eerste gezicht bestaan er grote verschillen. De ministeries hebben het afgelopen jaar voornamelijk gebruikt voor het inventariseren van alle algoritmes die ze gebruiken. De meeste departementen hebben slechts een handjevol algoritmes geregistreerd.

Zo laat het ministerie van Economische Zaken en Klimaat (EZK) in zijn update eind 2023 weten dat het vooralsnog slechts drie algoritmes heeft gepubliceerd. Eén daarvan is van de Rijksdienst voor Ondernemend Nederland (RVO), die direct bij de aftrap van het Algoritmeregister zijn eerste algoritme publiceerde. Uit de update blijkt dat de RVO nog een lange weg heeft te gaan: de dienst verwacht namelijk dat het richting eind 2025 nog zo’n honderd algoritmes zal moeten registreren. 

Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties (BZK) is verder gevorderd, zo blijkt uit de voortgangsrapportage. Het heeft negentien algoritmes in het Algoritmeregister geregistreerd. Dertien hiervan zijn van de Rijksdienst voor Identiteitsgegevens. Verder zijn er vijf algoritmes van het Kadaster en één algoritme van het directoraat-generaal Digitalisering en Overheidsorganisatie geregistreerd. Het ministerie verwacht dat het in 2024 nog zeventien algoritmes zal publiceren. Logius, de dienstverlener voor ICT-voorzieningen aan andere overheidsinstanties, zal met zeven algoritmes de meeste registraties moeten verrichten. 

Opmerking verdient dat ook het ministerie van Financiën onlangs een update heeft gegeven over de invulling van algoritmeregister voor de Belastingdienst, de Douane en de Dienst Toeslagen. Het algehele beeld schetst dat de drie instanties gezamenlijk nog ruim driehonderd algoritmes te verwerken hebben.   

BZK op koers, de rest heeft nog een lange weg te gaan
Ook in de planning voor de komende jaren bestaan grote verschillen tussen de ministeries. Zo laat Buitenlandse Zaken (BZ) weten nog stappen te moeten zetten om überhaupt een planning op te stellen. Andere ministeries durven geen harde toezeggingen te doen over hoe zij de komende tijd met het Algoritmeregister aan de slag gaan. EZK en BZK zijn vooralsnog dus slechts uitzonderingen.  EZK, inclusief RVO dus, laat weten dat het dit jaar systematisch stappen gaat ondernemen om een groot aantal algoritmes te registeren. BZK hoopt de registratie van alle ingezette algoritmes zelfs voor het einde van 2024 af te ronden. De algoritmes die op grond van de AI Act als hoog-risico worden aangemerkt zullen daarbij als eerste geregistreerd worden. Eind 2024 moeten de ministeries met een nieuwe voortgangsrapportage komen. Mogelijk zijn de andere ministeries dan ook nog druk in de weer om het been bij te trekken.


Bronnen:

Planning en voortgang Algoritmeregister EZK en BZK 

Verzamelbrief ‘algoritmen reguleren’

ABRvS 17 mei 2017, ECLI:NL:RVS:2017:1259

ABRvS 18 juli 2018, ECLI:NL:RVS:2018:2454

Vorig nieuwsberichtVolgend nieuwsbericht